Kahramangiller

Geek Terminoloji – Deus Ex Machina Nedir?

Sadece geek kültürüne ait olmayan, hatta temeli Antik Yunan zamanına giden bir terimden bahsedelim bugün. Antik Yunan’da çok kullanılmış olmasına rağmen, günümüzde Romalıların verdiği ismi “ Deus ex machina ”yı biliyoruz. Anlamı da “Makinanın içindeki tanrı” demek. Tiyatroda, mitolojik tanrıları oynayan aktörleri gökten iner gibi göstermek için kullanılan makaralı vinçten (makina) alır adını.

Deus ex machina; genelde hikayenin sonlarında, zor durumda kalan ana karakterleri kurtarmaya, hikayeyle doğrudan alakalı olmayan bir şeyin gelip olayı çözmesidir. Genelde o ana kadar birikmiş olan gerilimi bir anda bozar. Çünkü hikayenin o ana kadar kurmuş olduğu mantığı yerle bir eder. Buna rağmen sıklıkla kullanılır ve bazıları da böyle sonuçları sever.

Deus ex machina, temelde konuyla alakasız ve aniden ortaya çıkan bir elementin sorunu çözmesidir. Tam “Aha uçurumdan düşüyorlar!” derken, başından beri orada olmayan birisi “İçimden geldi” diyerek, uçan arabasıyla kahramanları kurtarırsa bu deus ex machina olur. Ama mesela uçurumdan düşenlerden biri “Aa! Şimdi hatırladım, herkesin cebine çaktırmadan cep helikopterleri koymuştum” derse ona deus ex machina denmez, “Hastir lan ordan!” denir.

Beklenmediklik

Bir elementin Deus ex machina sayılması için, hiç beklenmedik bir anda gelmesi lazım. İnternette Harry Potter’daki Gryffindor’un kılıcı ve anka kuşuna örnek vermişler ama o olsa olsa “Çehov’un silahı”na örnek olur (Onunla ilgili yazımız da gelecek).

Kral Richard rolünde Patrick Stewart - Robin Hood: Men in Tights (1993)

Kral Richard rolünde Patrick Stewart – Robin Hood: Men in Tights (1993)

Daha önceden hikayede geçmiş olsa bile, o anda olayları çözmeye gelmesini beklemediğiniz şeye güzel örnek; Robin Hood’daki Kral Richard’dır. Her halt, kral uzakta diye olmaktadır, iç savaş çıkmıştır ve tam o sırada kral gelip olayları bitirir. “Sebebi neydi ki?” diye kalakalırsınız.

Bir şeyin beklenmedik olması için illa hikaye dışından gelmesi şart değil. Mesela 1978 yılında çekilen Superman filminde Superman tamamen durduk yere zamanı geriye alıp Lois’i kurtarıyor. Ne öncesinde, ne sonrasında böyle bir gücü olduğuna dair bir bilgi de geçmiyor, başka olaylarda da kullanmıyor. Tamamen o an yazarın kendini soktuğu saçma durumdan kurtulmak için kullandığı bir araç olarak karşımıza çıkıyor. Zamanda geriye gidip Krypton’u da kurtar madem?!

Umutsuzluk

Deus ex machina, gerçekten umutsuzca tıkanmış bir hikayeyi çözer. Örneğin; daha önce milyon kez kullanılabileceği yerde kullanılmayan kartalların, Kıyamet Dağı’ndan Frodo ve Sam’i kurtarmaya gelmesi Deus Ex Machina’dır. Zaten bununla ilgili çok güzel yapılmış ve “Madem deus ex machina yaptınız, adam gibi yapsaydınız!” diye üretilen bir HISHE bölümü de vardır: 

Buna örnek olarak Stephen King hikayesinden uyarlama olan 2007 yapımı “The Mist” adlı filmin sonunda da umutsuz anda lap diye sislerin kalkması güzel örnektir.

Yine Jurassic Park’ın ilk filminin sonunda T-Rex’in lank diye gelmesi ve raptorlardan insanları kurtarması Deus Ex Machina sayılır. Çünkü filmin önceki sahnelerinde her zaman yeri sarsarak ve gürültülü gelen T-Rex, o sahnede kimse fark etmeden geldi.

Bu umutsuzluk, doğal olarak yazarın toparlama umutsuzluğu ile eşdeğerdir. Yani “Aman tanrım, ben yirmi sayfa yazdım sanıyordum dört yüz sayfa olmuş!” diyen bir yazarın giriştiği bir yöntemdir.

Babanne bi dur Allah'ını seversen, zaten ortalık karışık!

Babanne bi dur Allah’ını seversen, zaten ortalık karışık!

Deus Ex Machina’ya yazar tıkanıklığında son zamanlarda en güzel örneklerden biri de Naruto’nun sonunda geldi.

Bu yazı, "Geek Terminoloji" adlı yazı dizimizin bir parçasıdır.

Yorumlar

  • Açılışı ben yapayım madem:

    Saving Private Ryan filminde en sonra uçakların gelmesi ve müdahale etmesi düpedüz deus ex machine.

  • Dikkat! Marvel SPOILER!
    .
    .
    .
    .
    Marvel’in Civil War’unda Captain America’nın tam Iron Man’i öldüreceği sırada itfaiyeci, sağlık görevlisi ve polisin (yani Marvel’in 11 Eylül’den beri yansıttığı şekliyle Amerika’nın gerçek kahramanlarının ) müdahele etmesi ve Captain America ve yandaşlarının teslim oluvermesi de deus ex machine’dir! Hikayede o ana kadar hiç bir etkileri olmamasına rağmen son anda ortalığın en karıştığı anda gelip son 3 sayfada olayı çözüme kavuşturmaları tanıma tam uymalarını sağlar. Bence bu örnek deus ex machine’in her zaman üstün bir güç tarafından uygulanmak zorunda olmadığını da gösteriyor.

  • Emre Ömer Zehir

    İMÇ’in kendisi bir deus ex machina örneğidir. Alakasız olarak gelip YENER ve gider. Çünkü İMÇ’lik bunu gerektirir.

  • “Ama mesela uçurumdan düşenlerden biri “Aa! Şimdi hatırladım, herkesin cebine çaktırmadan cep helikopterleri koymuştum” derse ona deus ex machina denmez, “Hastir lan ordan!”denir.” Abi alkışlıyorum 😀

    • Ibrahim Muhammet Çelik

      diabolik diye bir çizgi film vardı onun bir bölümünde olmuştu bu. Üç kişilik cep helikopteri çıkartmıştı durduk yere.

  • Onur Kulaksızoğlu

    gravity’nin sonundaki taktiğin rüyada görülmesi bence deus ex machina’dır, kendi düşünüp bulsa heyecanlı olmazdı ama en aından mantıklı olurdu, yazar bence durduk yere içinden çıkamayacağı bir gelişmeye girip batırmış hikayeyi.

  • Özlem Buket Duru

    Bu arada İbo, Superman’in Lois’i kurtarmak için olabilecek en saçma şekilde zaman yolculuğu yapmasının Deus ex machina sayılması konusunda haklısın da, Superman’in gücünü bizim sarı güneşten aldığını unutmamak lazım. Krypton’a bir şey yapamazdı sanırım.

    • Tokat gibi cevap! 😀

      • Ibrahim Muhammet Çelik

        o durumda sadece dünyayı mı geri aldı, yoksa komple zamanı mı geri aldı diye bir soru çıkar ortaya. Komple zamanda geriye gidebiliyorsa güneşte 2 ay şarj olup, kendisini kırmızı güneşten koruyan kıyafetleri var ya, onları giyip geri gidebilirdi.

        Sadece dünyayı geri çeviriyorsa iyice saçma zaten onun açıklaması yok. 😀

        • Kırmızı güneşten koruyan zımbırtıyı o filmin evrenine dahil etmemelisin. Çzigi roamnların saçmalığı o. 😀

  • Sercan Bişkin

    hatırlayabildiğim en eski deus ex machina independence day’deki mothership geyiğidir. bu uzaylılar salak mı ki tüm dünyanın hiçbir kuvvetinin işe yaramadığı bir saldırıda insanların o uçağın merkeze girmesini engelleyemiyorlar? ayrıca o virüs de neyin nesi? adamlar hayvan gibi teknolojiyle gelmiş sıçmış tepemize, kalkanı inaktif etmek için virüs yazdık.. oldu 😀 uzaylıların teknolojisinin ne kadar ileri olduğu gösterilip duruyor. yani film boyunca uzaylıları ağzımıza ettirip sonra bir anda iğne deliğinden tek bir bomba sokturmak ve koskoca uzaylı filosunu tek bir noktaya bırakılan bombayla yok etmek bir deus ex machina’dır bence.

  • Sercan Bişkin

    donnie darko’da donnie’nin ve kız arkadaşının hırpalanmaları esnasında frank’in nereden çıktığı belli olmaksızın arabayla gelmesi ve saldırganları kaçırması deus ex machina’dır. zaten donnie o sahnede araba gelirken “deus ex machina” demektedir. ayrıca bu filmde donnie’nin kısır döngüyü bozması için ne yapması gerektiğini anlaması amacıyla çok sayıda olaylar birbiri ardına gelişmekte. bütün bu olayları da minik deus ex machina’lar olarak görebiliriz.

  • Atakan Uçar

    Antik Yunan Tragedyalarından Medea’nın sonunda olayların en içinden çıkılmaz olduğu anda Medea gökten inen deus ex machina’ya binerek ortamdan uzar.

  • Hamit Gökalp

    Sailormoon’da yüzlerce bölüm boyunca dövüşün tam ortasında o bölümün canavarına gül atıp mıhlayarak gardını düşüren, sonra geldiği gibi geri giden Tuxedo Kamen Deus Ex Machina’dır. (Lan bari canavar ilk çıktığında gelip çak o gülü şerefsiz!), Avengers Disassembled’in sonunda gökten zembille iner gibi gelip “kesin lan kavgayı, size olayın aslını anlatıcam” deyip hikayenin asıl plot’unu anlatan Doctor Strange Deus Ex Machina’dır. (Lan bari olayı bilen sensin, niye en başından kimseye gelip uyarma gereği duymadın?), Lost’un 3. sezonunun sonlarında birden yırtık dondan fırlar gibi gelen Desmond ve 5. sezonun sonunda benzer şekilde gelen Faraday da Deus Ex Machina’dır.

    En barizi ise Half-Life’ın Crossfire haritasında herkes birbirini RPG’lerle, Crossbow’larla, tüfek bombalarıyla filan indirmeye çalışırken çaktırmadan kendini unutturup sığınağa koşup hava saldırısını çalıştıran şerefsiz player de Deus Ex Machina’dır, herkes savaşı bırakır ve esas düşmanı şişlemek için sığınağa koşar çünkü.